Động Hồ Công nằm trên lưng chừng phía Tây Nam ngọn núi Xuân Đài thuộc địa phận thôn Thọ Vực, xã Vĩnh Lộc. Từ chùa Thông dưới chân dãy núi Xuân Đài, quý khách men ngược sườn núi các bậc thang đá tự nhiên xếp bậc từ thấp lên cao sẽ dẫn du khách đến động Hồ Công. Giữa lưng chừng núi có một phiến đá lớn bằng phẳng khắc nổi bốn chữ Hán "Thanh Kỳ Khả Ái" một chứng tích về sự ngưỡng mộ của các tao nhân mặc khách xưa trước phong cảnh mỹ lệ của nơi này. Cách đó phía trên vài chục bước là cửa động Hồ Công, bên trên khắc bốn chữ lớn "Sơn bất tận cao" của Hồng Anh Cư Sĩ (Nguyễn Nghiễm) đề. Đứng trước cửa động, nhìn ra phía xa - vùng cảnh sắc Xứ Thanh đẹp như một bức tranh sơn thủy hữu tình làm lay động lòng người: sông Mã uốn lượn như dải lụa vắt ngang chân núi ôm lấy xóm làng trù phú, vùng  quê Thọ Vực hiện lên thơ mộng và bình yên. Vẻ đẹp ấy đã được Lưu Công Đạo tri huyện Vĩnh lộc ở thế kỷ XIX tả rằng: "Lên trên động ấy sẽ nhìn thấy sông gấm như đai lụa, núi biếc như bình phong, ruộng đồng lờ mờ, khói mây man mắc, khiến bồi hồi rung động lòng người, không thể ngắn hết được, thực là một bầu thế giới mà vạn dặm thanh phong đều có thể thu hết vào lòng, khiến lòng người muốn bay lên cõi tiên" 

 

 

       Bước vào cửa động, một không gian thoáng đãng và tĩnh lặng, hư ảo, nền động bằng phẳng, trên cao các hàng thạch nhũ buông rũ, mỗi khối mang một dáng vẻ hình hài khác nhau tạo thành vô vàn kiệt tác như được tạc bằng bàn tay của những nghệ nhân tài hoa.Thiên nhiên còn tô điểm cho vẻ đẹp Hồ Công  bằng những tượng đá sống động. Đó là tượng Hồ Công Long và tượng Phí Trưởng Phòng, hai vị tiên trong huyền thoại Trung Hoa, gắn với tích “Hoa Dương long khứ”.

 

       Đến với Hồ Công, điều ấn tượng nhất là các bài thơ chữ Hán của các bậc quân vương, thi sĩ cho khắc lên để ca ngợi vẻ đẹp sơn thủy hữu tình nơi đây. Năm 1463 vua Lê Thánh Tông nhân chuyến du ngoạn lên núi Xuân Đài thăm động Hồ Công thấy cảnh đẹp đã đề thơ ca ngợi cảnh đẹp của động Hồ Công. Hay Vua Lê Hiến Tông nhân chuyến bái yết Lam Kinh cũng dừng thuyền lên núi Xuân Đài, chúa Trịnh Sâm (một trong 12 đời chúa Trịnh), Nguyễn Nghiễm (thân phụ của Đại thi hào Nguyễn Du) …, khi đến thăm động Hồ Công không thể không thốt lên thành thơ trước cảnh đẹp của động. Với các bài thơ, bút tích chữ Hán của vua, chúa, danh Nho đề lại trên động Hồ Công ngợi ca rung động lòng người đã minh chứng vùng đất nơi đây có phong cảnh nên thơ, hữu tình. Các bài thơ của các bậc vua chúa đã ngân vang trong lòng biết bao thế hệ, để lại dấu ấn không bao giờ phai nhạt trong tâm trí du khách, quyến rũ lòng người mỗi khi đến thăm nơi đây. Cảnh sông núi, chùa chiền, hang động, truyền thuyết, di tích lịch sử ở nơi đây đã làm cho động Hồ Công trở thành thắng cảnh hội tụ văn hóa qua nhiều thời kỳ phong kiến của dân tộc. Mỗi người đều cảm nhận Hồ Công theo một vẻ đẹp khác nhau, song tất cả đều chung một cái nhìn:“Ba mươi sáu động ở Phương Nam, động Hồ Công là đẹp nhất”.

 

 

       Cho tới sau này, trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trường kỳ, nơi đây cũng là nơi sản xuất và chứa súng đạn, vũ khí, quân lương, thuốc men của quân đội. Với sự kết hợp hài hòa của tạo hóa, khung cảnh sơn thủy hữu tình, sắc màu lịch sử và huyền thoại, bước chân tới chốn này du khách sẽ được trải nghiệm từng cung bậc cảm xúc, tận hưởng vẻ đẹp thuần khiết và tinh tuý, mọi lo toan bộn bề được gác lại, tâm hồn tĩnh lặng hơn khi vừa nghe tiếng chuông Du Anh tự khoan thai, vừa đắm mình vào không gian thiên nhiên thơ mộng của Hồ Công, Xuân Đài, chắc chắn sẽ “dẫn dụ” du khách vào chốn bồng lai tiên cảnh giữa trần gian.

 

       Về với miền quê Thọ Vực, Vĩnh Lộc ngày hôm nay, núi Xuân Đài, Chùa Du Anh, động Hồ Công vẫn giữ được vẻ đẹp xưa, hình sông dáng núi vẫn còn đó, khung cảnh nơi “Thanh kỳ khả ái” như lời xưa khen tặng, với những nét chữ khắc trên đá vẫn khiến chúng ta ngỡ ngàng, yêu thêm đất và người quê Thanh. Ai đã từng đặt chân đến đây chắc hẳn sẽ không quên được vẻ đẹp tráng lệ, hữu tình của cảnh sắc thiên nhiên, sự phong phú của các bài thơ được khắc trên vách núi, nơi lưu dấu những truyền thuyết và huyền thoại.Với cảnh sắc thiên nhiên, giá trị lịch sử - văn hóa, tâm linh thấm đẫm, cụm di tích, quần thể thắng tích chùa Du Anh và Động Hồ Công đã và đang thu hút đông đảo du khách trong và ngoài tỉnh tới tham quan, vãn cảnh.

 

       Tin bài: Triệu Hương